Katholiek Nieuwsblad, 10 juni 2026
door Richard Steenvoorde OP, dominicaan en bijzonder hoogleraar christelijke filosofie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam
Over kunstmatige intelligentie kun je je van alles afvragen: is AI nuttig, gevaarlijk, indrukwekkend of overschat? Maar misschien moeten we ons eerst iets anders afvragen: hoe moeten we kijken naar menselijkheid in het tijdperk van het algoritme?
Kunstmatige intelligentie is niet alleen een nieuw hulpmiddel. Het wordt een nieuwe manier om naar de wereld te kijken. Het bepaalt wat we opmerken, hoe we beslissingen nemen, hoe we met elkaar omgaan en zelfs hoe we onszelf begrijpen. We spreken nog steeds over “AI gebruiken” alsof we gewoon een hamer oppakken of een boek openslaan. Maar het grotere gevaar is dat AI ons ook begint te gebruiken: onze gewoontes, onze muisklikken, onze teksten, onze beelden, onze verlangens, ons ongeduld, onze eenzaamheid. Voordat we ons afvragen wat de Kerk over AI moet zeggen, moeten we ons afvragen wat AI al over ons zegt.
Een verleidelijke fout is om technologie als neutraal te beschouwen. In die visie is AI gewoon een instrument dat voor goede of slechte dingen kan worden gebruikt. Alles hangt af van de intentie van de gebruiker. Daar zit een kern van waarheid in, maar het is niet genoeg. Technologieën komen niet uit het niets. Ze dragen een visie op de mens in zich. Ze zijn ingebed in culturen, markten, rechtssystemen en machtsdromen. De AI die nu ons leven vormgeeft, is geen neutrale mondiale intelligentie. Ze is grotendeels gevormd door Silicon Valley, door grote technologiebedrijven en door een westerse economische verbeelding die de mens vaak ziet als een bundel van voorkeuren, signalen, data en gedrag.
Dat is van groot belang, want zodra we AI alleen als hulpmiddel zien, zullen we alleen reageren met regels voor verantwoord gebruik. Maar als AI ook een wereldbeeld is, dan moet de Kerk diepere vragen stellen. Van wat voor soort wereld gaat AI uit? Wat voor soort mens wordt erdoor beloond? Wat voor soort gemeenschap heeft profijt van AI, en wat voor soort gemeenschap wordt er langzaam onmogelijk door gemaakt? De katholieke traditie heeft altijd geweten dat de mens niet zomaar een individuele keuze-eenheid is. Wij zijn personen, geschapen naar het beeld van God, geroepen tot gemeenschap, gevormd door herinneringen, plekken, verantwoordelijkheid en liefde. Elke technologie die dit vergeet, zal uiteindelijk onmenselijk worden, zelfs als ze efficiëntie belooft.
Donkere kant
Onze tijd houdt van transparantie. Alles moet zichtbaar, meetbaar, traceerbaar en vergelijkbaar zijn. In theorie klinkt dit democratisch. Wie zou tegen openheid zijn? Maar er is een donkere kant. Wanneer alles zichtbaar moet zijn, begint alles wat niet gemeten kan worden te verdwijnen. Wijsheid verdwijnt. Vertrouwen verdwijnt. Geduld verdwijnt. Het mysterie van een ander verdwijnt. We beginnen te geloven dat wat niet geteld kan worden, niet telt.
Dit is een van de grootste spirituele gevaren van het digitale tijdperk. Informatie begint de waarheid te vervangen. Zichtbaarheid begint betekenis te vervangen. Een profiel begint een persoon te vervangen. Dat weten we al uit het dagelijks leven. Een bericht krijgt likes, en plotseling voelen we ons bevestigd. Een bericht blijft onbeantwoord, en plotseling voelen we ons afgewezen. We meten onszelf af aan reacties. We beginnen ons gedrag aan te passen aan het onzichtbare oordeel van feedback. We denken dat we vrij zijn, maar we leren onszelf te profileren voor systemen die goedkeuring geven. Dat is geen vrijheid. Het is een subtiele vorm van gevangenschap. Het katholieke antwoord kan niet simpelweg zijn: gebruik je telefoon minder. Dat is misschien goed advies, maar het is geen visie. De diepere christelijke stelling is dat de mens niet gemaakt is voor eindeloze zichtbaarheid.
We zijn gemaakt voor de waarheid, en de waarheid is meer dan informatie. De waarheid is relationeel. De waarheid vereist aandacht, geduld, interpretatie en liefde. Uiteindelijk is de waarheid voor christenen geen database. De waarheid is een Persoon.
Toe-Eigening
Er is een andere manier om te beschrijven wat er gebeurt. AI creëert een nieuwe orde. Elke politieke en sociale orde begint met een vorm van het innemen, verdelen en ordenen van ruimte. In vroegere tijden betekende dit land, grenzen, eigendom en territorium. In het digitale tijdperk is data het territorium. Onze levens zijn het veld geworden waaruit waarde wordt gewonnen. Onze woorden, foto’s, bewegingen, aankopen, gebeden, vriendschappen, zoekopdrachten, aarzelingen en verlangens worden verzameld in omvangrijke systemen voor analyse en voorspelling. Dit is niet zomaar ‘innovatie’. Het is een nieuwe vorm van toe-eigening. Een digitale kolonisatie van het menselijk leven. En hier dringt de politieke vraag zich onvermijdelijk op: wie heerst er over dit nieuwe territorium? Het vreemde is dat deze nieuwe macht vaak onzichtbaar is. Ze is niet gekozen. Ze legt zelden uit wat ze doet. Ze staat niet voor het volk en legt geen verantwoording af. Toch beslist ze. Ze rangschikt, filtert, beveelt aan, sluit uit, markeert, profileert en voorspelt. Ze kan bepalen wie toegang krijgt, wie als risicovol wordt beschouwd, wie wordt getoond, wie wordt verborgen, wie wordt gehoord en wie in de machinerie verdwijnt.
We betreden een wereld van beslissingen zonder zichtbare beslisser. Dat zou katholieken zorgen moeten baren. Niet omdat de Kerk tegen technologie is, maar omdat de katholieke sociale leer altijd heeft benadrukt dat macht gericht moet zijn op het algemeen welzijn. Macht moet verantwoording afleggen. Ze moet de waardigheid van de persoon dienen. Ze mag mensen niet reduceren tot functies binnen een systeem.
Legitiem gezag
AI dwingt ons om oude vragen in een nieuwe vorm opnieuw te stellen. Wat is legitiem gezag? Wie is verantwoordelijk voor beslissingen die van invloed zijn op mensenlevens? Kunnen gegevens worden behandeld als privé-eigendom als ze afkomstig zijn uit gedeelde menselijke werelden? Moet digitale infrastructuur worden gezien als onderdeel van het algemeen welzijn? Dit zijn niet alleen technische vragen. Het zijn morele, politieke en theologische vragen. Tegelijkertijd moeten we paniek vermijden. Een van de meest nuchtere dingen die we over AI kunnen zeggen, is dat het ook gewoon een technologie is. Het is indrukwekkend. Het zal veel dingen veranderen. Maar het is geen tovenarij. Het is niet goddelijk. Het is geen orakel. Net als elektriciteit, de luchtvaart of het internet zal het zijn intrede doen in het dagelijks leven, werk hervormen, nieuwe mogelijkheden creëren, nieuwe onrechtvaardigheden voortbrengen, sommige van zijn profeten teleurstellen en op manieren die we nu nog niet kunnen voorspellen saai worden. Dit is van belang omdat zowel utopische als apocalyptische verhalen ons onverantwoordelijk kunnen maken. Als AI ons zal redden, hoeven we niet te handelen. Als AI ons zal vernietigen, kunnen we niet handelen. Beide zijn verleidingen.
Een christelijke visie zou nuchterder moeten zijn. AI kan buitengewone dingen doen, maar er blijft een groot verschil bestaan tussen bekwaamheid en betrouwbaar oordeelsvermogen. Een systeem kan een test doorstaan, maar dat betekent niet dat het verantwoordelijkheid kan nemen. Het kan informatie ophalen, maar dat betekent niet dat het wijsheid bezit. Het kan expertise nabootsen, maar dat betekent niet dat het de concrete, rommelige, moreel beladen omstandigheden begrijpt waarin mensen moeten handelen.
Prudentia
Hier wordt het oude onderscheid tussen kennis en wijsheid verrassend urgent. AI kan informatie verwerken. Maar mensen hebben meer nodig dan informatie. We hebben prudentia nodig: het vermogen om goed te oordelen in concrete omstandigheden, in het licht van het goede. Daarom gaat het niet alleen om de vraag of AI taken kan overnemen. De vraag is of mensen nog steeds in verantwoordelijkheid kunnen groeien binnen de wereld die hun technologieën creëren.
De Duitse priester en theoloog Romano Guardini zag de diepere kwestie al. Moderne technologie geeft de mens enorme macht, maar schenkt ons niet automatisch de innerlijke rijpheid om die macht op een goede manier te dragen. We kunnen systemen sneller bouwen dan we zielen kunnen vormen. Dat is wellicht het centrale drama van AI.
Wat moet de Kerk dan bieden? Niet alleen kritiek, regulering of waarschuwingen voor gevaar. De Kerk moet een rijker beeld van de mens bieden. Daarom denk ik dat vriendschap een van de meest veelbelovende christelijke tegenbeelden is voor het algoritmische tijdperk. AI werkt door berekening, voorspelling, profilering en optimalisatie. Vriendschap werkt door aandacht, geduld, vertrouwen en verrassing. AI heeft de neiging de ander te reduceren tot patronen. Vriendschap ontvangt de ander als mysterie. AI vraagt wat er uit data kan worden afgeleid. Vriendschap vraagt wie mij is toevertrouwd. Dit is niet sentimenteel. Het is diep politiek. Een samenleving die gevormd is door vriendschap verzet zich tegen de reductie van personen tot gebruikers, consumenten, risico’s of datapunten. Ze weigert zichtbaarheid tot maatstaf van waarde te maken. Ze weet dat de mens niet uitputtend beschreven kan worden door wat voorspeld kan worden. Ze creëert ruimte voor de vreemdeling, de zwakke, de onhandige, de onproductieve en het onverwachte. In die zin is vriendschap geen vlucht uit het AI-debat. Het is misschien wel een van de meest serieuze antwoorden daarop. Want het diepste alternatief voor een wereld van controle is niet chaos, maar gemeenschap.
Controle
De echte vraag is daarom niet of AI menselijk zal worden. De echte vraag is of wij menselijk zullen blijven in de aanwezigheid van AI. En voor christenen is zelfs dat niet het laatste woord. Wij geloven niet dat de diepste orde van de werkelijkheid algoritmisch is. Wij geloven dat deze persoonlijk is. De wereld is niet gegrondvest op data, maar op het Woord dat vlees geworden is. De uiteindelijke gemeenschap is niet het netwerk, maar de gemeenschap van God met de mensheid. De hoogste macht is niet controle, maar liefde.
Daarom kan het debat over AI ook een moment van hoop worden. Geen naïeve hoop of technologisch optimisme, maar christelijke hoop: de overtuiging dat we niet veroordeeld zijn tot het overgeven van onze ziel aan de systemen die we hebben gebouwd. In plaats daarvan kunnen we nog steeds kiezen voor verantwoordelijkheid, wijsheid en voor vriendschap.
Dit essay is een bewerking van een tekst die eerder in Communio verscheen.
Overgenomen met toestemming van Katholiek Nieuwsblad
