Katholiek Nieuwsblad, 3 december 2025
door Bert-Jan Heusinkveld, theoloog, ethicus en directeur bij NPV-Zorg voor het leven, en Yvonne Geuze, gezondheidswetenschapper en beleidsadviseur bij NPV-Zorg voor het leven
Vandaag debatteert de Tweede Kamer over een wetsvoorstel van D66 en VVD dat embryokweek speciaal voor onderzoek mogelijk maakt. Als dat wordt toegestaan, ontstaat een nieuwe categorie van menselijk leven, dat enkel dient als onderzoeksmateriaal en daarna wordt vernietigd.
Momenteel mag in Nederland alleen onderzoek worden gedaan op embryo’s die overblijven na een ivf-behandeling. Deze embryo’s, die niet uitgekozen zijn voor terugplaatsing, hebben de aanduiding ‘restembryo’s’ gekregen. Ze zijn drie tot vijf dagen oud als ze gedoneerd worden aan de wetenschap.
Omdat ze al een paar dagen oud zijn, is onderzoek naar de bevruchting en de eerste dagen van de menselijke ontwikkeling niet goed mogelijk in ons land. Het kweken van embryo’s zou hiervoor een oplossing bieden.
Ethische grens
Voorstanders van de wetswijziging wijzen erop dat embryokweek kansen biedt voor onderzoek op het terrein van vruchtbaarheidstechnieken (waaronder ivf) en aangeboren aandoeningen. De NPV lobbyt echter om het verbod te handhaven. Evident is dat ook tegenstanders van het wetsvoorstel recht willen doen aan het lijden van mensen met vruchtbaarheidsproblematiek of erfelijke, aangeboren aandoeningen. Maar zoals bij elk medisch-wetenschappelijk onderzoek dient kennis ethisch verantwoord te worden vergaard. Het kweken van embryo’s overschrijdt daarin volgens de NPV een ethische grens.
Wonderlijk mysterie
Biologisch gezien start het menselijk leven bij de bevruchting. Dit startpunt vormt een goede grens van beschermwaardigheid van het leven. Bij de bevruchting ontstaat een uniek embryo dat een ontwikkelingsproces doorloopt dat gericht is op de groei en geboorte. De embryonale fase maakt net zo goed deel uit van de menselijke levenscyclus als de peutertijd of pubertijd. Aan de volledige levenscyclus van de mens is menselijke waardigheid verbonden.
Een embryo is meer dan materie; het draagt het beeld van God. Ook velen die geen Schepper erkennen, onderkennen de spirituele dimensie van het embryo. Wie heeft ooit kunnen meten wanneer gedachten ontstaan? Of wanneer het karakter wordt gevormd? Bij zo’n wonderlijk mysterie past voorzichtigheid en bescherming.
Respect
Sommigen stellen dat een embryo zo klein en weinig ontwikkeld is, dat onderzoeken te rechtvaardigen zijn. Interessant is dan dat rechtsfilosoof Britta van Beers noemt dat de discussie over embryo’s vergelijkbaar is met het “respect voor overledenen” als een algemeen aanvaard principe.
Je kunt je volgens haar afvragen: welke fysieke functies heeft een overledene nog? Toch behoort het tot onze beschaving dat overledenen respectvol worden behandeld.
Voor embryo’s geldt: misschien voelen ze nog niets, kunnen ze nog niets – het is wél menselijk leven. Hoe we hiermee om moeten gaan hangt gelukkig niet alleen af van vermogens of ontwikkelingsfase; de oorsprong, bestemming en betekenis spelen eveneens een wezenlijke rol.
Toekomstgericht
Als het dan gaat over oorsprong, bestemming en betekenis is het veelzeggend dat de UNESCO-verklaring stelt dat het menselijk genoom “ten grondslag ligt aan de fundamentele eenheid van de menselijke familie”. Ooit waren wij allemaal een embryo. Een embryo’s is ‘een van ons’ en daarom past het ons hen te beschermen. Bovendien is een embryo toekomstgericht. Deze toekomst wordt het embryo ontnomen in het geval van kweek, onderzoek en vernietiging.
Twee categorieën van menselijk leven
Daarnaast is bij embryokweek de intentie van het ontstaan van leven niet gericht op het dienen van persoonlijke, familiale en geestelijke waarden, maar uitsluitend op instrumentele inzet. Dat strijdt met het ontwerp van menselijk leven, dat bedoeld is voor relaties.
Allereerst voor de relatie met God, onze Schepper, maar daarnaast ook voor relaties met andere mensen (mooi feit is dat een embryo binnen 48 uur na de bevruchting al via signaalstoffen communiceert met de moeder). Ontwikkelingen als embryokweek, die de gerichtheid van de mens zó tegenstaan, dienen ontmoedigd te worden.
Met het kweken van embryo’s ontstaan er twee categorieën van menselijk leven: leven dat de kans krijgt om geboren te worden en menselijk leven dat enkel dient als onderzoeksmateriaal en daarna wordt vernietigd. Dit toestaan betekent dat we ons als mens – vanuit menselijk tekort en menselijk perspectief – verantwoordelijk maken voor het beëindigen van leven dat is omgeven met wonderen en mysteries.
Slot van de deur
Naast bovengenoemde principiële bezwaren is het belangrijk om stil te staan bij de gevolgen van embryokweek. Een breed gedeeld zorgpunt is dat het toelaten van embryokweek het slot van de deur haalt richting allerlei controversieel onderzoek.
Denk aan onderzoek naar het wijzigen van embryo-DNA (kiembaanmodificatie) of aan het maken van kunstmatige geslachtscellen (ivg): een techniek waarmee vruchtbaarheid behouden kan worden in geval van ziekten, maar die ook nieuwe vormen van genetische voortplanting introduceert (denk aan postmenopauzaal moederschap, solovoortplanting of genetische voortplanting bij koppels van gelijk geslacht). Ook het creëren van klonen om cellen of weefsels uit te oogsten, wordt mogelijk.
Discutabel
De initiatiefnemers schrijven over het beoogde onderzoek dat “het onderzoek naar technieken die nog niet wettelijk toegestaan zijn, niet per definitie hoeft te worden verboden”. Het gevolg is dat er embryo’s, collectieve middelen en tijd wordt opgeofferd ten dienste van onderzoek dat verboden, maatschappelijk onwenselijk of maatschappelijk nog discutabel is. En dat heeft ook weer grote gevolgen, want techniek is niet neutraal. Als men de onderzoeken op dit terrein wil uitbreiden, zullen er mogelijkheden ontstaan waarvan het gebruik zich aan ons gaat opdringen. Dit heeft impact op waardevolle structuren in de maatschappij, ouder-kind relaties en onze kijk op ziekten en aandoeningen. Embryo-onderzoek gaat dus over ons allemaal. Het creëert nieuwe werkelijkheden.
Verdinglijking
Het verbod op embryokweek moet gehandhaafd blijven. Principieel gezien omdat embryokweek uiteindelijk leidt tot verdinglijking van het embryo, wat haaks staat op haar bijzondere ontwerp, oorsprong, doel en betekenis. Daarnaast creëert embryokweek nieuwe werkelijkheden waarvan je je kunt afvragen of het de mensheid werkelijk ten goede komt. Rechtdoen aan menselijke waardigheid betekent dat medisch-wetenschappelijk onderzoek niet ten koste gaat van de mens, maar juist ten dienste van die mens staat.
Overgenomen met toestemming van Katholiek Nieuwsblad.
